Rozwód skutkuje definitywnym ustaniem małżeństwa, natomiast separacja nie rozwiązuje małżeństwa, lecz uchyla obowiązek wspólnego pożycia i wywołuje skutki podobne do rozwodu, z istotnymi wyjątkami.

1. Skutek podstawowy
Rozwód powoduje ustanie małżeństwa – byli małżonkowie mogą zawrzeć nowe małżeństwo, tracą status małżonków wobec siebie i wobec prawa.
Separacja nie rozwiązuje małżeństwa – małżeństwo trwa nadal, ale ustaje obowiązek wspólnego pożycia. Małżonkowie pozostający w separacji nie mogą zawrzeć nowego małżeństwa.

2. Skutki majątkowe
Zarówno rozwód, jak i separacja skutkują powstaniem rozdzielności majątkowej z mocy prawa (ex lege). Jednak po rozwodzie ustaje każdy ustrój majątkowy, a po separacji powstaje przymusowa rozdzielność majątkowa, która może zostać zniesiona w razie zniesienia separacji.
Po rozwodzie możliwy jest podział majątku wspólnego, podobnie po separacji.

3. Skutki alimentacyjne
Po rozwodzie obowiązek alimentacyjny wobec byłego małżonka jest ograniczony czasowo i zależy od winy w rozkładzie pożycia (art. 60 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego; dalej: „k.r.o.”).
Po separacji obowiązek alimentacyjny jest analogiczny, ale nie stosuje się art. 60 § 3 k.r.o.

Po orzeczeniu separacji możesz żądać alimentów od męża.
Podstawę prawną stanowi art. 60 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (dalej: „k.r.o.”), który stosuje się odpowiednio do separacji na mocy art. 61(4) § 4 k.r.o.
Obowiązek alimentacyjny między małżonkami w separacji powstaje na zasadach analogicznych jak przy rozwodzie, z uwzględnieniem orzeczenia o winie rozkładu pożycia:

• Jeżeli żaden z małżonków nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia, alimentów można żądać tylko wtedy, gdy znajdujesz się w niedostatku.
• Jeżeli separacja została orzeczona z wyłącznej winy męża, możesz żądać alimentów, jeśli separacja pociąga za sobą istotne pogorszenie Twojej sytuacji materialnej – nawet jeśli nie jesteś w niedostatku. Wysokość alimentów zależy od stopnia pogorszenia sytuacji materialnej oraz zasad słuszności, a nie prowadzi do automatycznego zrównania stopy życiowej małżonków.

Obowiązek alimentacyjny po separacji trwa tak długo, jak długo trwa małżeństwo i stan niedostatku lub pogorszenia sytuacji materialnej. W przeciwieństwie do rozwodu, nie obowiązuje tu pięcioletni termin wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego wobec małżonka niewinnego.

Roszczenie alimentacyjne można zgłosić w toku sprawy o separację lub w odrębnym postępowaniu po jej orzeczeniu.

Po separacji możesz żądać alimentów od męża, jeśli spełniasz przesłanki określone w art. 60 k.r.o.
Kluczowe znaczenie ma ustalenie winy w rozkładzie pożycia oraz wykazanie niedostatku lub istotnego pogorszenia sytuacji materialnej.
Obowiązek alimentacyjny po separacji trwa do czasu ustania małżeństwa lub ustania przesłanek alimentacji.

4. Skutki osobiste
Po rozwodzie możliwy jest powrót do poprzedniego nazwiska (art. 59 k.r.o.).
Po separacji nie ma takiej możliwości.

5. Skutki władzy rodzicielskiej i pochodzenia dziecka
Zarówno przy rozwodzie, jak i separacji sąd rozstrzyga o władzy rodzicielskiej i kontaktach z dziećmi.
Po separacji ustaje domniemanie pochodzenia dziecka od męża matki, jeśli dziecko urodzi się po upływie 300 dni od orzeczenia separacji (art. 62 § 1 k.r.o.)

6. Skutki spadkowe
Po rozwodzie byli małżonkowie nie dziedziczą po sobie z ustawy.
Po separacji orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu małżonek również jest wyłączony od dziedziczenia ustawowego (art. 935(1) Kodeksu cywilnego; dalej: „k.c.”)

Wyjątkiem jest sytuacja, gdy spadkodawca zmarł przed uprawomocnieniem się orzeczenia o separacji – wówczas małżonek zachowuje prawo do dziedziczenia. Jeżeli jednak orzeczenie o separacji było prawomocne w chwili śmierci spadkodawcy, małżonek nie dziedziczy z ustawy.

Separacja wywołuje skutki analogiczne do rozwodu w zakresie dziedziczenia ustawowego, ale nie powoduje ustania małżeństwa – małżonkowie pozostają formalnie w związku małżeńskim, lecz są wyłączeni od dziedziczenia ustawowego.

Warto podkreślić, że spadkodawca może powołać małżonka pozostającego w separacji do spadku w testamencie – separacja nie wyklucza dziedziczenia testamentowego.

Po prawomocnym orzeczeniu separacji małżonek nie dziedziczy z ustawy po drugim małżonku. Wyjątkiem jest dziedziczenie testamentowe – separacja nie wyklucza powołania do spadku w testamencie. Jeżeli śmierć nastąpiła przed uprawomocnieniem się orzeczenia o separacji, małżonek zachowuje prawo do dziedziczenia ustawowego.

7. Skutki społeczne i ubezpieczeniowe
Po rozwodzie i separacji małżonek nie ma prawa do renty rodzinnej po zmarłym współmałżonku, chyba że miał prawo do alimentów.

8. Odwracalność skutków
Rozwód jest nieodwracalny – powrót do małżeństwa możliwy tylko przez ponowny ślub.
Separacja jest odwracalna – na zgodny wniosek małżonków sąd znosi separację, przywracając wszystkie skutki małżeństwa.

Podsumowanie
Najważniejsza różnica: rozwód definitywnie kończy małżeństwo, separacja – nie. Separacja wywołuje skutki zbliżone do rozwodu w sferze majątkowej, alimentacyjnej i spadkowej, ale nie daje możliwości zawarcia nowego małżeństwa i jest odwracalna. Po zniesieniu separacji małżonkowie mogą powrócić do pełni praw i obowiązków małżeńskich.